Tekrarın bilimi yazısında tekrarın olmazsa olmaz olduğunu gördük. Ama araştırmaların daha az bilinen bir bulgusu var: aynı tekrar, aynı şekilde yapıldığında en zayıf halindedir. Bağlamı — yer, cümle, görev, sıra — her seferinde biraz değiştirmek, hem hatırlamayı hem de yeni durumlara aktarmayı belirgin biçimde artırır.
Dalgıçlar ve iki oda
Godden ve Baddeley (1975) dalgıçlara kelime listelerini karada ve su altında öğretti. Kelimeler öğrenildikleri ortamda %40 civarı daha iyi hatırlandı: karada öğrenilen karada, suda öğrenilen suda. Hafıza, bilgiyi öğrenildiği bağlamla birlikte kodlar. Bu iyi haber değil; günlük hayatta kelimeye hep aynı yerde rastlamazsın.
Çözümü Smith, Glenberg ve Bjork (1978) gösterdi: bir kelime listesini iki kez aynı odada çalışan öğrenciler üçüncü bir odada yapılan testte ortalama 16 kelime hatırlarken, iki farklı odada çalışanlar 24 kelime hatırladı. Aynı süre, aynı liste; sadece ortam değişti ve hatırlama %50 arttı. Bilgi tek bir bağlama "kilitlenmek" yerine birden çok ipucuna bağlanmıştı.
Motor beceri: Hedefi hiç çalışmayanlar daha iyi vurdu
Kerr ve Booth (1978) çocuklara fasulye torbası atışı çalıştırdı. Bir grup sadece 90 cm'lik hedefe attı; diğer grup 60 ve 120 cm'lik hedeflere attı, 90 cm'i hiç denemedi. Testte 90 cm hedefi değişken grup daha isabetli vurdu. Shea ve Morgan (1979) ise üç hareket dizisini blok halinde (AAA BBB CCC) çalışanların antrenmanda daha iyi ama testte daha kötü, karışık sırayla (ACB BAC…) çalışanların antrenmanda daha kötü ama testte belirgin biçimde daha iyi olduğunu gösterdi. Buna bağlamsal girişim etkisi deniyor: çalışma sırasında zorlanmak, kalıcı öğrenmenin işareti.
Robert Bjork bu olguya "arzu edilen zorluklar" adını verdi. Değişkenlik, beyni her seferinde çözümü yeniden kurmaya zorlar; yeniden kurmak ise hatırlamanın kendisidir.
Bilişsel öğrenme: Ressamları karıştırarak öğrenmek
Kornell ve Bjork (2008) katılımcılara 12 ressamın tablolarını gösterdi. Bir grup her ressamın eserlerini arka arkaya gördü; diğer grup ressamları karışık sırayla. Sonra hiç görmedikleri tabloların hangi ressama ait olduğunu tahmin ettiler: karışık grup açık farkla daha iyiydi. İlginci, katılımcıların çoğu bloklu çalışmanın daha etkili olduğuna inanıyordu. Rohrer ve Taylor (2007) aynı etkiyi matematik problemlerinde buldu: karışık problem setleriyle çalışanlar bir hafta sonraki testte bloklu çalışanların iki katından fazla puan aldı.
Dil öğrenme: Aynı cümle mi, farklı cümleler mi?
- Webb (2008): Aynı hedef kelimeyi 10 farklı cümlede gören öğrenciler, aynı kelimeyi tek bir cümlede 10 kez görenlere göre anlam ve kullanım testlerinde daha yüksek puan aldı. Tekrar sayısı eşit; fark bağlam çeşitliliğindeydi.
- Bolger, Balass, Landen ve Perfetti (2008): Nadir kelimeler farklı bağlamlarda sunulduğunda, öğrenciler kelimenin anlamını daha soyut ve aktarılabilir biçimde kurdu; tek bağlam ise anlamı o cümleye "yapıştırdı".
- Nakata ve Suzuki (2019): Anlamca yakın kelimeleri karışık sırayla çalışan öğrenciler, bloklu çalışanlardan daha iyi hatırladı; bağlamsal girişim etkisi kelime öğrenmede de geçerli.
Mantığı şu: bir kelimeyi hep aynı cümlede görürsen, beynin cümleyi ezberler, kelimeyi değil. Kelimeyi bir restoranda, bir iş görüşmesinde ve bir haber başlığında görürsen, ortak olan tek şey — kelimenin anlamı — öne çıkar.
Uygulama: Tekrarı nasıl çeşitlendirirsin?
| Değişken | Zayıf tekrar | Güçlü tekrar |
|---|---|---|
| Cümle | Hep aynı örnek | Her seferinde yeni bir cümle, mümkünse kendi yazdığın |
| Görev | Hep kart çevirmek | Tanımdan kurmak, duyup yazmak, boşluk doldurmak, diyalogda kullanmak |
| Sıra | Konu konu bloklar | Farklı konulardan kelimeler karışık |
| Yön | Hep İngilizce → Türkçe | İki yön dönüşümlü |
| Ortam | Hep masada | Metroda, yürürken, sesli |
Word Hype'ın dört modu tam bu tabloyu uygular: aynı kelime Word Board'da tanımdan kurulur, Dinle & Yaz'da kulaktan yazılır, Boşluk Doldurma'da bir paragrafın içinde seçilir, Senaryo'da bir konuşmanın içinde kullanılır. Akıllı tekrar kuyruğu kelimeyi geri getirir; mod değişikliği bağlamı değiştirir. Tekrarın zamanlaması ve sayısı için Tekrarın Bilimi yazısına dön.
Kaynaklar
- Godden, D. R. & Baddeley, A. D. (1975). Context-dependent memory in two natural environments: On land and underwater. British Journal of Psychology, 66.
- Smith, S. M., Glenberg, A. & Bjork, R. A. (1978). Environmental context and human memory. Memory & Cognition, 6.
- Kerr, R. & Booth, B. (1978). Specific and varied practice of motor skill. Perceptual and Motor Skills, 46. Shea, J. B. & Morgan, R. L. (1979). Contextual interference effects on the acquisition, retention, and transfer of a motor skill. Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, 5.
- Bjork, R. A. (1994). Memory and metamemory considerations in the training of human beings. In Metacognition: Knowing about knowing. MIT Press.
- Kornell, N. & Bjork, R. A. (2008). Learning concepts and categories: Is spacing the "enemy of induction"? Psychological Science, 19. Rohrer, D. & Taylor, K. (2007). The shuffling of mathematics problems improves learning. Instructional Science, 35.
- Webb, S. (2008). The effects of context on incidental vocabulary learning. Reading in a Foreign Language, 20. Bolger, D. J., Balass, M., Landen, E. & Perfetti, C. A. (2008). Context variation and definitions in learning the meanings of words. Discourse Processes, 45. Nakata, T. & Suzuki, Y. (2019). Mixing grammatical and semantic categories in vocabulary learning. Studies in Second Language Acquisition, 41.